Sloboda izražavanja predstavlja jedno od temeljnih prava svakog demokratskog društva i jedan od ključnih stubova bez kojeg demokratski poredak ne može funkcionisati. Svako ograničavanje ovog prava mora se posmatrati restriktivno, jer ne utiče samo na lice čije se izražavanje ograničava, već i na pravo javnosti da bude informisana o pitanjima od društvenog značaja. Posebnu ulogu u ostvarivanju slobode izražavanja imaju novinari i izabrani predstavnici građana koji, u okviru svojih profesija i funkcija, učestvuju u javnoj debati o pitanjima od opšteg interesa. Oni kao takvi, ne samo da imaju pravo, nego imaju i obavezu da izvještavaju građane o svim pitanjima od opšteg interesa.
Član 10. Evropske konvencija o ljudskim pravima u stavu 1. garantuje pravo na slobodu izražavanja propisujući da: „Svako ima pravo na slobodu izražavanja. Ovo pravo obuhvata slobodu vlastitog mišljenja, primanja i saopštavanja informacija i ideja bez miješanja javne vlasti i bez obzira na granice. Ovaj član ne sprečava države da zahtijevaju dozvole za rad radio, televizijskih i kinematografskih preduzeća.“ Istovremeno, stav 2. istog člana predviđa mogućnost ograničavanja ovog prava tako što propisuje: „Pošto ostvarivanje ovih sloboda povlači za sobom dužnosti i odgovornosti, ono se može podvrgnuti formalnostima, uslovima, ograničenjima ili kaznama propisanim zakonom i neophodnim u demokratskom društvu u interesu nacionalne sigurnosti, teritorijalnog integriteta ili javne sigurnosti, radi sprečavanja nereda ili kriminala, zaštite zdravlja ili morala, zaštite ugleda ili prava drugih, sprečavanja otkrivanja informacija dobijenih u povjerenju, ili radi očuvanja autoriteta i nepristrasnosti sudstva“. Upravo iz tog razloga, u svakom konkretnom slučaju potrebno je izvršiti pažljiv balans između slobode izražavanja i prava na zaštitu ugleda i privatnog života.
Granica između slobode izražavanja i zaštite ugleda zavisi od okolnosti svakog pojedinačnog slučaja, pri čemu se naročito uzimaju u obzir:
- ko iznosi informaciju,
- na koga se informacija odnosi,
- da li je riječ o pitanju od javnog interesa,
- da li je postupano u dobroj vjeri i uz postojanje činjenične osnove,
- da li se radi o činjenicama ili vrijednosnim sudovima,
- kakve su posljedice objave,
- kao i priroda i težina eventualne sankcije.
Kada je riječ o licima koja učestvuju u javnoj komunikaciji, poput novinara i političara, sudska praksa Evropskog suda za ljudska prava dosljedno ističe da oni imaju širi prostor za izražavanje, posebno kada se radi o pitanjima od javnog interesa. Međutim, taj prošireni prostor slobode istovremeno podrazumijeva i određeni stepen odgovornosti, naročito u pogledu provjere informacija i postojanja činjenične osnove. S druge strane, lica koja ne učestvuju u javnom diskursu u profesionalnom smislu ne uživaju isti stepen zaštite u kontekstu javne debate, ali njihova sloboda izražavanja i dalje uživa zaštitu u skladu sa članom 10, uz odgovarajuća ograničenja.
Posebno je značajna razlika između privatnih lica i javnih ličnosti. Javne ličnosti, uključujući političare i druge aktere javnog života, neizbježno i voljno su izložene pažnji javnosti i stoga moraju pokazati viši stepen tolerancije na kritiku. To, međutim, ne znači da su lišene zaštite, već da su granice dopuštene kritike u odnosu na njih znatno šire, posebno kada se radi o pitanjima od javnog interesa.
Sloboda izražavanja uživa najviši stepen zaštite kada doprinosi raspravi o pitanjima od opšteg značaja, kao što su politički procesi, rad javnih funkcionera ili istorijski događaji od društvenog značaja. Nasuprot tome, izražavanje koje ne doprinosi javnoj debati može biti podložnije ograničenjima.
Zaštita slobode izražavanja u velikoj mjeri zavisi od toga da li je lice postupalo u dobroj vjeri, odnosno da li je imalo razuman osnov da vjeruje u tačnost informacija koje iznosi.
Kod razlikovanja između činjenica i vrijednosnih sudova važi sljedeće: činjenice podliježu dokazivanju, činjenice su ono što jeste, dok vrijednosni sudovi ne podliježu dokazivanju, oni predstavljaju procjene i stavove o nečemu, zasnovane na ličnim uvjerenjima, vrijednostima ili kriterijumima. Međutim, čak i kada izjava predstavlja vrijednosti sud, on ne može biti potpuno lišen činjeničnog utemeljenja i kao takav može biti podložan ograničenju.
Prilikom odlučivanja o eventualnoj odgovornosti, sud mora voditi računa o proporcionalnosti između ograničenja slobode izražavanja i cilja koji se želi postići. Posebno se mora cijeniti da li je došlo do stvarne štete i kolikog je obima. U vezi sa postojanjem štete, jako je bitno utvrditi da li se radi o javnoj ličnosti ili ne, te da li je ta ličnost ranije bila predmet iste ili slične kritike. Takođe, ozbiljnost predviđene ili izrečene sankcije takođe je važan element prilikom ocjene da li je ograničavanje slobode izražavanja bilo neophodno u demokratskom društvu. Prekomjerne sankcije mogu imati odvraćajući efekat („chilling effect“) na slobodu izražavanja, dovodeći do samo-cenzure, gdje se ljudi suzdržavaju od iznošenja mišljenja zbog nejasnih ili strogih propisa, što je neprihvatljivo u demokratskom društvu. Kleveta je u Republici Srpskoj od 26. avgusta 2023. godine postala krivično djelo nakon što su na snagu stupile izmjene Krivičnog zakonika koje je usvojila Narodna skupština Republike Srpske. Kriminalizacija klevete, iako formalno dopuštena, u savremenim evropskim standardima se posmatra restriktivno i zahtijeva posebno pažljivu primjenu kako ne bi došlo do nesrazmjernog ograničenja slobode izražavanja.
U praksi Bosne i Hercegovine primjetna su različita tumačenja ovih standarda. Dok redovni sudovi ponekad restriktivnije pristupaju slobodi izražavanja, Ustavni sud Bosne i Hercegovine i Evropski sud za ljudska prava naglašavaju potrebu njenog širokog tumačenja, naročito kada je riječ o pitanjima od javnog interesa. Velika manjkavost sudskih postupaka u Bosni i Hercegovini ogleda se i u tome što do konačne odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, nekada protekne i do 10 godina od momenta započinjanja procesa.
Uz saglasnost gospodina Nebojša Vukanovića, a u svrhu boljeg razumijevanja i približavanja teme široj javnosti, u nastavku ćemo dati prikaz jednog aktuelnog sudskog predmeta.
U postupku koji se vodi između gospodina Orića i gospodina Vukanovića, predmet spora predstavlja izjava data u kontekstu javne debate o ratnim događajima. U konkretnom slučaju, potrebno je posebno cijeniti da se radi o temi od nesumnjivog javnog interesa, da se izjava odnosi na javnu ličnost, da je data od strane novinara i narodnog poslanika u okviru javnog djelovanja, kao i da davalac izjave imalo razuman osnov da vjeruje u tačnost informacija koje iznosi. Takođe, sud treba utvrditi da li sporni izraz predstavlja iznošenje činjenične tvrdnje ili vrijednosni sud u kontekstu političkog govora, imajući u vidu cjelokupan kontekst u kojem je izjava data. Ne može se zanemariti činjenica da politički govor i rasprava o istorijskim događajima uživaju najviši stepen zaštite, čak i kada uključuju oštre, provokativne ili uznemirujuće izraze.
Sud je dužan da u konkretnom slučaju izvrši pravičan balans između prava na zaštitu ugleda i prava na slobodu izražavanja, uz primjenu standarda razvijenih u praksi Ustavnog Suda BIH i Evropskog sud za ljudska prava. Pravilna primjena tih standarda zahtijeva da se sloboda izražavanja ograničava samo izuzetno, uz postojanje jasne potrebe i proporcionalnosti, posebno kada je riječ o pitanjima od javnog interesa i političkom govoru.
